Burak cukrowy jest jedną z ważniejszych upraw rolniczych w naszej szerokości geograficznej, który stanowi surowiec do uzyskiwania cukru. Po za tym, odpady z produkcji (wysłodki i melasa) stanowią cenny materiał w żywieniu zwierząt lub w gorzelnictwie. Należy on do roślin wymagających stanowisk utrzymanych w wysokiej kulturze rolnej.  Gospodarstwo, które podejmuje trud uprawy tej rośliny musi ponieść wiele nakładów, aby w końcowym rezultacie uzyskać znaczący efekt ekonomiczny. Koszty związane są z wysokim nawożeniem, koniecznością posiadania specjalistycznego sprzętu uprawowego oraz strukturalnych i zasobnych gleb. Rolnik musi wykazać się dużą wiedzą agrotechniczną. W związku z tym farmer uprawiający buraki cukrowe uważany jest za specjalistę wysokiej klasy, a jego gospodarstwo zalicza się do wiodących w regionie.

ROTACJA I MIEJSCE W PŁODOZMIANIE

Burak cukrowy ma wysokie wymagania, co do żyzności gleby i poziomu agrotechniki. Wymagania te należy uwzględnić, ponieważ ujemnych następstw nieodpowiedniego wyboru stanowiska nie da się całkowicie wyeliminować, ani przez zastosowanie zwiększonych dawek nawozów, ani za pomocą innych, dodatkowych środków i zabiegów. Podstawą sukcesu jest, więc dokonanie prawidłowego wyboru stanowiska w płodozmianie lub rotacji. Należy je tak wybrać, a zarazem tak dobrać rośliny partnerskie, aby warunki w płodozmianie poprawiały się lub w pełni były odtwarzane. W innym przypadku nastąpi degradacja gruntów. Optymalnym rozwiązaniem jest rotacja 4- lub 5-letnia, bez udziału w niej rośliny z rodziny krzyżowych. W przypadku uprawy gatunków z powyższej rodziny w płodozmianie, buraki mogą być uprawiane dopiero w trzecim roku po tej roślinie. W krótkich specjalistycznych płodozmianach buraczanych dobór roślin partnerskich do zmianowań musi uwzględniać, oprócz ich wartości rolniczych, również wpływ na kształtowanie stanu fitosanitarnego pola. Zbyt krótkie cykle rotacji buraków powodują wzrost zamątwiczenia gleby. Do nadmiernego rozmnożenia mątwika przyczyniają się rzepak i inne rośliny z rodziny krzyżowych – w tym pospolite chwasty. Z roślin uprawnych, żywicielami mątwika burakowego jest: słonecznik, topinambur, szpinak, rabarbar, a z chwastów wiele gatunków z rodzin: komosowatych, rdestowatych i liczne gatunki z innych rodzin, m.in. chaber bławatek, jasnota różowa, fiołek polny. Natomiast, jeśli pole jest zamątwiczone, to jednym z podstawowych zaleceń w walce z groźnym agrofagiem jest wydłużenie rotacji do 6 lat, niszczenie chwastów w całym cyklu oraz zaniechanie upraw roślin krzyżowych.

Wybierając pole pod przyszłą uprawę należy pamiętać, że nie mogą to być gleby:

•  - podmokłe,
•  - kwaśne (pH poniżej 6),
•  - murszowe, ciężkie iły, piaski czy gleby kamieniste,
•  - silnie zachwaszczone (w szczególności chwastami wieloletnimi).

Jako najlepszy przedplon, ze względu na pozostawienie bardzo dobrego stanowiska pod przyszłe zasiewy buraków należy przede wszystkim wymienić rośliny motylkowate (groch, peluszka, wyka). Nieco gorszym przedplonem są zboża (pszenica, jęczmień, ziemniaki), a za najgorszy uznaje się: buraki, rzepak i rośliny z rodziny krzyżowych, kukurydzę oraz uprawy wieloletnie.Podstawowym celem uprawy roli jest stworzenie optymalnych warunków w środowisku glebowym do umieszczenia nasion, ich kiełkowania, wzrostu i rozwoju roślin dla wytworzenia maksymalnego plonu o pożądanej jakości. Cel ten jest zwykle osiągany przy poprawnej strukturze, korzystnych właściwościach wodnych, powietrznych, cieplnych, biologicznych i dobrej zasobności gleby w składniki pokarmowe. Właściwości te uzyskuje się poprzez wykonywanie stosowanych zabiegów, których zadaniem jest:

• - spulchnianie i przewietrzanie zagęszczonej roli, w miarę potrzeby pogłębienia jej warstwy oraz wyrównanie powierzchni i usunięcie kamieni,
• - pokrycie i wymieszanie z rolą resztek pożniwnych, nawozów organicznych  i mineralnych oraz pestycydów,
• - niszczenie chwastów, chorób i szkodników oraz eliminowanie innych negatywnych właściwości roli,
• - ochrona roli przed erozją, szkodliwą chemizacją, zagęszczeniem i innymi czynnikami obniżającymi jej produkcyjność,
• - przyspieszenie rozkładu w roli materii organicznej i neutralizacji szkodliwych związków chemicznych,
• - zapewnienie najkorzystniejszych warunków pracy dla narzędzi, maszyn i ich agregatów, stosowanych w całym cyklu produkcyjnym buraka cukrowego.

SYSTEMY UPRAW 

Stosowany system kultury agrotechnicznej zdecydowanie wpływa na wielkość i jakość plonu. Ważne jest, aby technologia produkcji obejmowała wszystkie czynniki dające wysoką urodzajność, a jednocześnie dostosowała poszczególne zabiegi i czynniki agrotechniczne do warunków siedliskowych danego pola. Wyróżniamy systemy upraw:

• - Uprawa tradycyjna (system płużny)
• - Uprawa uproszczona (system bezorkowy)
• - Uprawa konserwująca (siew w mulcz międzyplonów)
• - Uprawa zerowa (siew bezpośredni)

NAWOŻENIE

Burak cukrowy należy do roślin o wysokich wymaganiach pokarmowych. Zaspokojenie tych potrzeb odbywa się poprzez nawożenie: organiczne, mineralne, doglebowe oraz dokarmianie dolistne.Nawożenie organiczne to nadal przede wszystkim obornik, gnojówka oraz coraz częściej słoma, poplony ścierniskowe, a także sporadycznie kompost. Rolą spełnianą przez nawozy organiczne jest nie tylko wnoszenie określonych składników mineralnych, lecz również:

• - rozluźnienie gleby,
• - blokowanie części pestycydów jak również substancji toksycznych,
• - ograniczenie nadmiernego przemieszczania się labilnych składników pokarmowych, co pozwala chronić wody gruntowe oraz cieki wodne,
• - pozwalanie na uproszczenie agrotechniki,
• - zwiększenie aktywności mikroorganizmów,
• - poprawienie kompleksu żywieniowego gleby,
• - poprawienie struktury i właściwości wodno-powietrznych podłoża.

Nawożenie organiczne obornikiem najlepiej wykonać pod orkę średnią lub przed zimową w dawce 30 t/ha. Nie zaleca się stosowania obornika słomiastego. Coraz częściej na polach przeznaczonych pod buraki uprawia się rośliny poplonowe, np. specjalne odmiany gorczycy, facelii, rzodkwi oleistej, będące równocześnie roślinami mątwikobójczymi.

Nawożenie mineralne powinno stanowić uzupełnienie i zrównoważenie stężeń pierwiastków znajdujących się w glebie – zgodnie z prawem Libiega (wysokość plonów zależy od tego pierwiastka, który znajduje się w glebie w ilości minimalnej w stosunku do potrzeb rośliny.  Pierwiastek ten ogranicza działanie innych i w następstwie powoduje obniżkę plonów).

SIEW

Po odpowiednim przygotowaniu gleby na wiosnę należy wysiać nasiona. Prawidłowo umieszczone w glebie nasiona stanowią kolejną podstwę przyszłego sukcesu. Wysiewu nasion należy dokonać w terminie pozwalającym burakom cukrowym rosnąć minimum 180 dni. Wybór właściwego terminu siewu powinien być poprzedzony kontrolą temperatury gleby w warstwie ornej (min 5°C), jak również określeniem warunków wodno-powietrznych. W przypadku wysiewu nasion w zbyt wilgotną glebę nie zostaną one odpowiednio przykryte, a wysychająca wierzchnia warstwa będzie tworzyła skorupę lub grudki. Jest to przyczyną bardzo nierównomiernych wschodów, jak również wypadania siewek ze względu na ich uszkodzenia przez grzyby glebowe (zgorzel siewek).Nasiona buraków cukrowych należy wysiać na głębokość ok. 3,5 cm. Zbyt płytkie umieszczenie nasion, jak i zbyt głębokie przyczynia się do pogorszenia wschodów. do siewu należy używać tylko w pełni spr4awnego i sprawdzonego sprzeętu, gdyż każde nie wysiane nasiono, to w efekcie końcowym zmniejszenie plonu. Jako zasadę należy przyjać, że im gorsze stanowisko pod buraki, tym należy wysiać więcej nasion. Na polu prawidłowo przygotowanym wysiewamy 1,24 j.s. (1 j.s. to 100 000 nasion).

OCHRONA PRZED AGROFAGAMI

Pojedynczo rosnące siewki wymagają bardzo precyzyjnej ochrony przed chwastami, szkodnikami i chorobami. Fazę wschodów buraka cukrowego zabezpieczają znajdujące się w otoczce pestycydy w postaci fungicydów oraz insektycydów.W okresie wschodów główna uwaga plantatora powinna być skupiona na walce z zachwaszczeniem. Do zniszczenia chwastów stosowane są zarówno herbicydy doglebowe, jak również nalistne. Sposób aplikacji przyczynił się do wyodrębnienia trzech chemicznych metod walki z chwastami.

Pierwsza, a zarazem najstarsza z metod, zaleca stosowanie herbicydów przedsiewnie mieszając je z glebą lub bezpośrednio po siewie na glebę w pełnych dawkach zalecanych przez producenta.

Druga zakłada, że pestycydy będą stosowane na już wchodzące chwasty, czyli bezpośrednio na agrofaga. Herbicydy nalistne wnoszone są tzw. metodą dawek dzielonych. Zasadniczą zaletą tej metody jest możliwość odpowiedniego doboru substancji aktywnej do istniejącego zachwaszczenia. Niewielkie dawki pestycydów pozwalają na stosowanie ich bez względu na fazę wzrostu buraka cukrowego. Naczelną zasadą w powyższej metodzie jest stosowanie herbicydów na chwasty w fazie liścieni. Opóźnienie zabiegu, np. do pierwszej pary liści, powoduje znaczny spadek skuteczności         i konieczności podwyższenia dawki, co może z kolei przyczynić się do przyhamowania wzrostu buraków.

Metodą trzecią jest częściowe wykorzystanie obu metod. Dawki herbicydów stosowane przed siewem lub krótko po, są w niej o połowę mniejsze, a pierwszy zabieg nalistny może być nieco opóźniony. W tym przypadku wschodzące chwasty są bardziej podatne na herbicydy nalistne.   

SZKODNIKI

Kolejnym agrofagiem zagrażającym plantacji buraka cukrowego są szkodniki. można je sklasyfikować ze względu na miejsce uszkadzania rosliny.

• Szkodniki glebowe:

1. - Drutowce - larwy sprężykowatych Elaterdea. Samice w okresie wiosennym składają jaja w wilgotnych miejscach, gdzie wylęgają się larwy żyjące przez 3-5 lat. Największą szkodliwość obserwuje się wiosną, gdyż uszkodzone są (niekiedy niszczone całkowicie) siewki buraka. Zwiększoną gradację szkodnika obserwuje sie gdy w płodozmianie jest lucerna lub koniczyna.
2. - Pędraki – larwy chrabąszczy Melolonthionoe, żyją 3 lub 4 lata, a największe szkody wyrządzają w II lub II stadium larwalnego (w 3 roku)
3. - Rolnice – żerujące larwy dużej grupy motyli nocnych Noctuidae. Początkowo rolnice żerują w liściach sercowych, a następnie na korzeniach (począwszy od L-2). Lokalnie rolnice mogą stanowić poważny problem. Najskuteczniejszą ochroną roślin jest odpowiedni insektycyd zastosowany w stadium L-1.
4. - Mątwik burakowy Heterodera schachtii Schm. – jest szkodnikiem mogącym żerować i rozwijać się zarówno na roślinach uprawnych np. burakach, rzepaku, jak i na większości chwastów dwuliściennych. Skutkiem żerowania larw mątwika jest zamieranie korzeni bocznych lub hipertrofia, która prowadzi do powstawania charakterystycznej brody. Plantacja uszkodzona przez mątwika burakowego w skrajnych przypadkach może być zniszczona prawie w 100%. Najczęściej w łanie tworzą się place z burakami o wyraźnie zahamowanym wzroście. Porażone rośliny szybko reagują nawet na bardzo krótkie okresy posuchy więdnięciem. Najskuteczniejszą metodą walki z tymi szkodnikami jest profilaktyka, unikanie zbyt częstego zasiewu na danym polu roślin żywicielskich oraz wysiew poplonów ścierniskowych tzw. mątwikobójczych, a są to specjalnie wyhodowane odmiany gorczycy, rzodkwi oleistej lub facelii.

• Szkodniki siewek:

1. - Skoczogonki – Collembola
2. - Koziułkowete – Tipulidae
3. - Drobnica burakowa – Chotocuuma couciuna
4. - Pchełka burakowa – Chotocuuma couciuna
5. - Śmietka burakowa – Pegomya beta

Są to szkodniki powszechnie występujące, ale jedynie sporadycznie stwarzające realne zagrożenie. Dodatkowym zabezpieczeniem przed powyższymi agrofagami roślin buraków cukrowych, są systemiczne zaprawy insektycydowe umieszczone w otoczce. Ochronne działanie pestycydu powoduje, że jedynie w nieznacznym stopniu siewki mogą być uszkadzane.

1. - Szarek komośnik – Bothnunoderes punctiventris jest jednym z najgroźniejszych szkodników buraka cukrowego. Jeśli jego gradacja jest znaczna, to straty wywołane żerem imago oraz larw (w późniejszym okresie) mogą być bardzo duże. W zwalczaniu szkodnika jedną z lepszych metod jest zastosowanie systemicznych zapraw o przedłużonym czasie działania ochronnego, a w późniejszym okresie stosowanie insektycydów systemicznych za pomocą opryskiwacza. Ze względu na wiosenne przeloty szarka komośnika z leż zimowych na młode plantacje buraka cukrowego, sensowne jest opryskiwanie pasów brzeżnych środkami owadobójczymi.

• Szkodniki przenoszące choroby wirusowe:

1. - Płaszczyniec burakowy – Piesma quadrata
2. - Mszyca trzmielinowo-burakowa – Aphis fabae
3. - Mszyca brzoskwiniowa – Myzodes persicae
4. - Grzyb – Polimxa betae

Najważniejszymi z gospodarczego punktu widzenia szkodnikami tej grupy są mszyce oraz grzyb przenoszący wirusa nekrotycznej żółtaczki nerwów buraka. Płaszczyniec, mimo że przenoszony przez niego wirus stanowi poważne zagrożenie, to jego zasięg występowania jest bardzo ograniczony. Mszyce istotne zagrożenie bezpośrednie, jak i pośrednie. Bezpośrednie dotyczy odżywiania się tych owadów sokiem roślinnym, co w przypadku wysokiej gradacji prowadzi do znacznych uszkodzeń roślin. Pośrednie szkody spowodowane są przenoszeniem wirusów wywołujących żółtaczkę buraka, co może spowodować straty dochodzące do 50%. Najgroźniejszą chorobą wirusową przenoszoną przez grzyb jest rizomania. Jej rozprzestrzenienie może doprowadzić do znacznego ubytku plonu korzeni (nawet do 70-80%), jak również do spadku polaryzacji o 2-4%. Na obecnym etapie walki z wirusem wprowadzone są do uprawy odmiany odporne na rizomanię.

CHOROBY

Ważniejsze choroby powodowane przez grzyby i mającej znaczenie gospodarcze:

• - zgorzel siewek,
• - chwościk,
• - mączniak rzekomy
• - mączniak prawdziwy

Sprawcą zgorzeli przedsiewnej buraka zamieranie kiełków jeszcze przed przebiciem się na powierzchnie) jest grzyb Phythium deberanum. Zgorzel powschodowa jest spowodowana rozwojem na siewkach grzybów Phoma betae oraz Aphanomyces conchlioides. Rozwój tych grzybów na młodych siewkach buraka powoduje znaczne przerzedzenie roślin i może powodować konieczność przesiania plantacji. Rozwojowi grzybów sprzyja zaskorupienie gleby, warunki anaerobowe, zniszczona struktura gleby oraz brak w niej składników pokarmowych. Najskuteczniejszą walką ze zgorzelą siewek jest stworzenie optymalnych warunków do kiełkowania i wzrostu młodych roślin buraka cukrowego. Jeśli dodatkowo nasiona zabezpieczone są fungicydami (jak w przypadku nasion pochodzących z KHBC) znajdującymi się w otoczce, to ubytki w pierwszej fazie wzrostu będą minimalne.

Chwościk burakowy w ostatnich latach na terenie środkowej Europy nabiera coraz większego znaczenia gospodarczego. Jego gwałtowny rozwój zaznacza się wszędzie tam, gdzie nie przestrzega się podstawowych zasad w płodozmianie, skracając rotację do 3 lat lub nawet siejąc buraki po sobie przez 2-3 lata. Należy jednak z większą starannością przeprowadzać zabiegu agrotechniczne oraz zwalczać cerko sporę w momencie pojawienia się pierwszych objawów na starszych liściach. W tym celu trzeba okresowo przeprowadzać lustrację pól. Objawy chorobowe są bardzo charakterystyczne-najpierw pojawiają się na starszych liściach w postaci niewielkich brunatnych plamek otoczonych czerwoną obwódką.

Chwościk buraka

APLIKATORY

Podstawowym sprzętem w chemicznej walce z agrofagami są opryskiwacze. Ich stan techniczny oraz technika wykonania zabiegu decyduje o skuteczności pestycydu. Jako podstawowe zasady posługiwania się opryskiwaczem należy wymienić:

• - dobór właściwego ciśnienia w zależności od grupy pestycydowej i końcówki rozpylacza,
• - ustawienie belki polowej na wysokości 50 cm od łanu oprawnych roślin,
• - prędkość robocza nie powinna przekraczać 5-8 km/h,
• - konieczność sprawdzenia i wypoziomowania belki roboczej,
• - sprawdzenie i ustawienie rozpylaczy szczelinowych -5^o od osi podłużnej opryskiwacza

 Sama implikacja pestycydu również jest obwarowana licznymi zasadami:

• - należy przestrzegać zaleceń i dawek dla danego środka chemicznego,
• - niedopuszczalne jest stosowanie środków ochrony roślin bezpośrednio przed lub po deszczu,
• - gdy temperatura powietrza przekracza 25^oC (optymalna temp. 15-20^o),
• - wieje silny wiatr,
• - zabiegi należy przeprowadzać rano, zaraz po osuszeniu roślin z rosy lub wieczorem przed jej pojawieniem.

ZBIÓR

Okres zbioru korzeni buraka cukrowego jest ustalony w zależności od rozpoczęcia ich przerobu przez cukrownie. Zbiega się to na ogół w czasie w osiągnięciem przez rośliny zespołu dobrych cech jakościowych, co określa się, jako dojrzałość korzeni. W tym okresie na skutek układu warunków klimatycznych są już zahamowane procesy wzrostu, nie przybywa liści, które zmieniają kolor i stają się matowe, wiele liści jest żółtozielonych o wygiętej ku spodowi blaszce. W okresie dojrzałości korzeni ich plon nie ulega zmianie, natomiast zawartość cukru osiąga wartości charakterystyczne dla odmiany, a zawartość związków (np. azoty aminowego, jonów sodu i potasu) utrudniających przerób technologiczny jest niska.

Końcowym etapem uprawy buraków jest zbiór korzeni, który coraz częściej odbywa się kombajnami 6-rzędowymi, np. typu Holmer. Prawidłowo wykonana regulacja kombajnu pozwala na zminimalizowanie strat w czasie zbioru. Prędkość robocza musi być dostosowana do stanu plantacji i zasadą jest, że im niższa obsada, tym prędkość mniejsza. Aby uniknąć zbędnych przestojów należy każdorazowo przed przystąpieniem do zbioru, zgodnie z zaleceniem producenta, sprawdzić ustawienie poszczególnych urządzeń roboczych.Jeżeli plantator wykona prawidłowo wszystkie zalecenia dotyczące uprawy buraka cukrowego, a pogoda będzie sprzyjać wzrostowi roślin, to sukces jest pewny – czego życzy Kutnowska Hodowla Buraka Cukrowego.